Ay tutulması takvimi

Her ay tutulması, Ay'ın Dünya'nın gölgesine girmesidir. Bu gölgenin iki parçası vardır: Güneş'in bütünüyle engellendiği koyu bir iç koni ve yalnızca kısmen engellendiği soluk bir dış bölge.

Tam ay tutulmasında Ay bütünüyle koyu iç gölgeye girer. Kaybolmaz: Dünya'nın çevresinden atmosferimiz aracılığıyla bükülen güneş ışığıyla aydınlanarak derin bir bakır kızılına döner. Tam evre genellikle bir saat ya da daha uzun sürer.

Parçalı ay tutulmasında Ay'ın yalnızca bir bölümü koyu gölgeye girer ve bir iki saat boyunca belirgin, kavisli bir ısırık bırakır. O ısırılmış kenar Dünya'nın gölgesidir ve kavisi, Yunanlara Dünya'nın bir küre olduğunu söyleyen gözlemin ta kendisidir.

Yarıgölge tutulmasında Ay yalnızca soluk dış gölgeden geçer ve hafifçe kararır. Bu gerçek bir tutulmadır ve fark edilmesi neredeyse imkânsızdır: yukarı bakan çoğu kişi sıradan bir dolunay görür ve genellikle öncesinde ve sonrasında çekilmiş fotoğraflarla anlaşılır.

Bu takvim yarıgölge tutulmalarını sessizce elemek yerine listeler ve hangilerinin öyle olduğunu belirtir. Onları açıklamasızca dışarıda bırakmak, bir takvimi başka biriyle karşılaştıran birine yanlış göstermenin yoludur.

Dünya'nın gölgesi yalnızca ışığın yokluğu olsaydı, bütünüyle tutulmuş bir Ay siyaha dönerdi. Dönmez ve nedeni atmosferimizdir.

Dünya'nın kenarını sıyırarak geçen güneş ışığı, ışığın bir mercekte büküldüğü gibi hava tarafından içeri bükülür ve bir kısmı Ay'a ulaşır. Yol boyunca mavisinin neredeyse tamamını yitirir: başımızın üstündeki göğü mavi, ufuktaki gün batımlarını kızıl yapan saçılmanın ta kendisi, önce kısa dalga boylarını alır.

Yani Ay'a ulaşan şey, Dünya'nın bütün gün doğumlarının ve gün batımlarının ışığıdır ve kızıldır. Kanlı ay lakabı buradan gelir ve atmosfer fiziğinden daha uğursuz hiçbir şeyi tarif etmez.

Ne kadar kızıl olacağı değişir. Kayda değer volkanik toz ya da gündüz-gece çizgisi boyunca yoğun bulut bulunan bir yıl daha koyu, kahverengiye çalan bir tutulma verir; berrak bir atmosfer daha parlak bir bakır verir. Renk, dört yüz bin kilometre öteden görülen, kendi havamızın durumuna dair bir okumadır.

Her tam tutulma aynı görünmez. Bazıları diski açıkça seçilen parlak bir bakır turuncusudur; bazıları ise Ay'ın neredeyse kaybolduğu kadar koyudur.

Gökbilimciler bunu Danjon ölçeğiyle derecelendirir. Ölçek, tam evrenin ortasında Ay'ın neredeyse görünmez olduğu kadar koyu bir tutulma için L=0'dan başlar, bildik derin kızıl için L=2'den geçer ve mavimsi kenarlı parlak bakır turuncusu bir tutulma için L=4'e kadar gider.

Buna karar veren şey, gündüz ile gece arasındaki çizgi boyunca Dünya atmosferinin durumudur; çünkü ışığın içinden geçtiği hava odur. Stratosferde önemli miktarda volkanik toz bulunan bir yıl koyu tutulmalar verir; kaydedilmiş en koyu tutulmalar büyük patlamaların ardından gelmiştir.

Gerçekten alışılmadık bir ölçüdür: çıplak gözle tahmin edilen, kendi atmosferimizin berraklığını tarif eden ve dört yüz bin kilometre ötedeki bir kayadan okunan bir sayı. Üstelik güvenilir biçimde önceden kestirilemez; bu da onu bir tutulmada hâlâ sürpriz kalan birkaç şeyden biri yapar.

Bir güneş tutulması yüz kilometre genişliğinde bir şeritten görülür. Bir ay tutulması ise Dünya'da Ay'ın ufkun üzerinde olduğu her yerden, yani gezegenin yaklaşık yarısından görülür.

Fark, hangi cismin gölgede olduğudur. Güneş tutulmasında Ay'ın küçük gölgesi Dünya'ya düşer; yalnızca onun içindekiler bir şey görür. Ay tutulmasında Dünya'nın çok daha büyük gölgesi Ay'a düşer ve değişen şey Ay'ın kendisidir; onu görebilen herkes aynı anda aynı şeyi görür.

Bu takvimdeki saatlerin bir konuma ihtiyaç duymamasının nedeni de budur. En büyük tutulma anı dünya genelinde tek bir andır; yerden yere değişen tek şey, Ay'ın sizin bulunduğunuz yerde doğmuş olup olmadığıdır.

Ve bir güneş tutulmasının aksine, bir ay tutulması hiçbir filtre olmadan, istediğiniz kadar uzun süre çıplak gözle izlemek için tamamen güvenlidir. Korunulacak bir şey yoktur: Güneş'e değil, soluk aydınlatılmış bir kayaya bakıyorsunuz.

Bir ay tutulması sizden neredeyse her gökbilim olayından daha azını ister. Filtre yok, ekipman yok, yolculuk yok ve tam zamanlama yok — ilgi çekici kısım dakikalar değil, bir saatten uzun sürer.

Ay'ı bulun, tablodaki saatte ufkunuzun üzerinde olduğunu doğrulayın ve bakın. Dürbün rengi hissedilir biçimde derinleştirir, teleskop ise gereksizdir. Karanlık gökyüzü yardımcı olur ama şart değildir: Ay bir şehirde hayatta kalacak kadar parlaktır.

Parçalı evreyi baştan yakalamaya değer; çünkü Dünya'nın gölgesinin kavisli kenarının yüzey boyunca sürünmesi, ardından gelen tam evreden daha çarpıcıdır. O kavis, yuvarlak bir Dünya'nın en eski kanıtıdır ve bir balkondan görülebilir.

Fotoğraflamak kolaydır ve hataları affeder. Bir telefon rengi iyi yakalayamaz ama elle pozlama ve mütevazı bir yakınlaştırma sunan herhangi bir fotoğraf makinesi yakalar; pozlar tripodun mercekten daha önemli olacağı kadar uzundur.

Astrolojik olarak bir ay tutulması, düğüm ekseni üzerindeki bir dolunaydır; bu yüzden bir başlangıç değil bir doruk gibi okunur — bir şeyin ele alınmayı gerektiren noktaya gelmesi gibi.

Yukarıdaki tablodaki derece, Ay'ın en büyük tutulma anındaki konumudur ve her zaman tam olarak Güneş'in karşısındadır. Her tutulmada olduğu gibi derece herkese açıktır ve herkes için aynıdır; değişen kısım, onun sizin haritanızdaki bir şeye düşüp düşmediğidir.